De Beelden- en Bloementuin werd in 2011 aangelegd door Buro Mien Ruys. De houten buitenbanken zijn heruitgaven van Gerrit Rietvelds ontwerp uit 1959 voor de Mien Ruys tuin bij de Calvé-fabriek in Delft. Samen staat dit ensemble symbool voor de historische samenwerking van Rietveld en Ruys in Bergeijk.

De tuin wordt gekenmerkt door een strak vormgegeven basis van paden, grasvlakken en geknipte hagen, de stijl die de tuinen van Mien Ruys typeert. In contrast met deze strakke vormen is de beplanting juist natuurlijk en uitbundig. Deze bestaat uit verschillende bloemenborders die door halfhoge ligusterhagen van elkaar gescheiden worden. De ligusterhagen steken als het ware de tegelpaden over, wat de lengterichting doorbreekt en een zekere speelsheid geeft. Behalve vaste planten (typisch voor Mien Ruys), zien we in de borders ook siergrassen en heesterrozen. Elke border heeft een eigen kleurenschema, maar met opvallend veel oranjerood, geel, blauwpaars. In de borders staan bordjes met het beplantingsschema; een verwijzing naar de educatieve manier waarop Mien Ruys in het verleden haar publiek benaderde.

In de tuin staan beelden uit cortenstaal van kunstenaar Harry Verhoeven. Ze verrijzen als monoliet uit een bloemborder, of rusten als een soort herdenkingsmonument op het gras. Ook staan er enkele dierfiguren, zoals de bokjes en aan de voorzijde van het Cultuurhuis het gevleugelde paard ‘Pegasus’ dat verwijst naar de Griekse mythologie. De kunstenaar heeft het paard gestileerd en als silhouet weergegeven, waarbij het zijn vleugels lijkt te hebben ingevouwen.

Foto's: Louisiana van Onna en Jan Biessen

Bijzondere eycatcher van de Beelden- en Bloementuin is het ‘Diamond Greenhouse’, kortweg de Diamant genoemd. Dit glazen expositie- en educatiepaviljoen is een ontwerp van kunstenaar Gabriël Lester en architect John van Lierop. In het paviljoen hebben inmiddels zeer uiteenlopende tentoonstellingen plaatsgevonden, o.a. georganiseerd door de Bergeijkse Kunstenaarsvereniging (BKV) en Cultuurhuis Bergeijk.

Het paviljoen is in 2011 door de Rabobank Bergeijk aan de bevolking geschonken ter ere van haar honderdjarige bestaan en heeft een centrale plek in de tuin gekregen. Het silhouet is zeer opvallend mede dankzij de vorm van de ingebouwde glazen tribune. Ook ’s avonds heeft het paviljoen de nodige aantrekkingskracht. In het donker gloeit het door LED-verlichting magisch blauw op. Het idee voor dit paviljoen is geïnspireerd op de kas in het park bij De Ploeg, waar de vroegere bedrijfstuinman Mous zijn planten kweekte. Nadat de oude kas vervallen raakte, is deze afgebroken. Het Diamond Greenhouse herinnert aan dit bijzondere verleden.

Adres: Domineestraat 8a, 5571 EJ Bergeijk.

In het midden van de jaren vijftig kreeg Gerrit Rietveld van Piet Blijenburg, directeur van Weverij De Ploeg, de opdracht een fabriek te bouwen. Rietveld had nog niet eerder een industrieel ontwerp gemaakt. Hij deed dit daarom samen met bouwkundig ingenieur Beltman – specialist in fabrieksconstructies o.a. in Hengelo. Rietvelds kenmerkende ideeën rond ‘licht, lucht, rechtlijnigheid en ruimte’ vonden steun bij Mien Ruys die de opdracht had gekregen een omliggend park vorm te geven. Het zaagtandsilhouet van de westgevel is zeer iconisch. Hier komt de ritmiek van de sheddaken het beste tot zijn recht in het diagonale lijnenpatroon. De Ploeg is Rietvelds enige industriële gebouw en buitengewoon erfgoed. In 2016-17 is de fabriek door de huidige eigenaar Bruns en de Rijksdienst Cultureel Erfgoed geheel gerestaureerd. Rijksmonument De Ploeg is te bezoeken als onderdeel van de Rietveldsafari.

Foto: Jan Biessen

Verscholen in het bos ten westen van De Ploeg ligt het woonhuis van familie Van Daalen. Rietveld ontwierp het huis in opdracht van Roelof Van Daalen - mededirecteur van De Ploeg en ’t Spectrum. Het ontwerp dateert van 1956 en het huis werd gerealiseerd in 1958. Het interieur kent nog veel authentieke Rietveld-elementen waaronder slaapkamermeubels, inbouwkasten, vloerbedekking in streeppatroon en een keukenblok met terugwijkende laatjes. Terugkerend detail is het kubusvormige doorzichtige handgreepje. De overige inrichting dateert uit de tijd dat ’t Spectrum bekende designklassiekers voortbracht. 

Foto: Jan Biessen

Al sinds de jaren zestig wordt het Mien Ruys Park gebruikt voor het tonen van objecten en beelden. Het geometrisch abstracte tegelreliëf van Ad Dekkers kreeg in april 2019 een permanente plek. Deze vooraanstaande conceptuele Nul- en Zero-kunstenaar ontwierp dit reliëf al in 1970/71 voor een schoolplein in Gouda, waar het dreigde verloren te gaan. Het werd gereconstrueerd in het park van Mien Ruys bij De Ploeg en onthuld door prinses Beatrix (verzamelaar van zijn werk). Het bestaat uit glooiende stapelingen van witte stoeptegels, waarbij door schaduwwerking een sterk grafisch patroon ontstaat. De tegels zijn door en door wit, zelfs de voegen zijn wit voor het optische effect. Het tegelreliëf is het grootste monumentale werk uit het oeuvre van Dekkers en toont een fraaie verwantschap met het erfgoed van De Stijl. Het behoort tot de 100 sleutelwerken van kunst in de openbare ruimte in Nederland.

Maak een wandeling door het park en ervaar zelf welke beelden je nog meer in het groen kunt ontdekken! Cultuurhuis Bergeijk heeft een audiotour ontwikkeld, verkrijgbaar aan de balie.

Foto: Jan Biessen

Het landschapspark van Mien Ruys werd in 1959 opgeleverd. Mien Ruys was ervaren in fabriekstuinen en werkte eerder al met Rietveld en bouwkundig ingenieur Beltman samen. Ze gold in de jaren vijftig als dé autoriteit op groengebied. Evenals Rietveld maakte zij goede vormgeving voor een groot publiek bereikbaar. Fabriekstuinen hadden volgens haar een positieve invloed op de gesteldheid van fabrieksarbeiders. Haar denkbeeld sloot aan bij de idealen van Piet Blijenburg, die als directeur van De Ploeg pleitte voor een harmonisch model tussen industrie en natuur. Zo ontstond een markant industrieel complex in het groen.

Mien Ruys is één van weinige tuin- en landschapsarchitecten die het werk van architecten wist te beïnvloeden. Ze overtuigde Rietveld er bijvoorbeeld van dat een gebouw niet op de mooiste plek moest staan, maar dat het moest uitkijken op die plek. De aanvankelijk in het midden van het terrein geplande fabriek, werd om die reden naar achteren verplaatst. Zij heeft aldus de plaats bepaald waar De Ploeg werd gebouwd.

Bij de directie bestond in de jaren zestig de wens om het landschapspark te laten uitgroeien tot een internationaal monumentenresearchcentrum. Nadat dit plan in de kast was verdwenen, werd geëxperimenteerd met artistieke buitententoonstellingen: publiekstrekkers van formaat. Proefballonnen om nieuwe gebruiksfuncties van het park als plek van ontmoeting en verbeelding te toetsen. Legendarisch is de tentoonstelling 'Spel van Glas en Licht' in 1965. Boek een Rietveldsafari en kom meer te weten!

Tijdens de bouw van Rietveldhuis Van Daalen werd midden jaren vijftig een vroegmiddeleeuws Merovingisch rijengrafveld ontdekt. Vlakbij was een nederzetting van deze Merovingische kolonisten. Meer dan 100 graven zijn onderzocht waarbij bijzondere grafgiften tevoorschijn kwamen. Behalve aardewerk ook glaswerk, sieraden en paardentuig. Alles van hoge ambachtelijke kwaliteit en via handelswegen uit o.a. India, Zweden en Engeland naar hier geïmporteerd. Deze ketting met glazen kralen werd in één van de vrouwengraven gevonden en is een pronkstuk uit de archeologische Eichacollectie van Cultuurhuis Bergeijk.

Foto: Rijksmuseum van Oudheden Leiden

Het zwaard van Bergeijk, afkomstig uit de late bronstijd, straalt macht en vakmanschap uit. Het lemmet draagt kapsporen; de punt is afgebroken; het patina wijst op langdurig contact met water. Was het ooit een gevechtswapen, een ritueeloffer of beide? En waarom eindigde het uiteindelijk op de grens van Nederland en België? Publicist Edwin van Onna deed een zoektocht naar de oorsprong en vindplaats met hulp van archeoloog Liesbeth Theunissen.

Vechtsporen
Het zwaard valt te dateren in de late bronstijd en is ergens tussen 900-800 voor Chr. vervaardigd. Dat gebeurde vermoedelijk in een gespecialiseerde werkplaats in Centraal-Europa. Het zwaard zal oorspronkelijk ongeveer 60 cm lang zijn geweest, maar is korter door de afgebroken punt. Dit kan zijn ontstaan tijdens een gevecht, maar kan ook te maken hebben met een mindere kwaliteit van gieten. Kenmerkend is de massief gegoten greep van het Möringer type. 
De slag-/kapsporen in het lemmet duiden erop dat dit een vechtzwaard is geweest. Het is aangescherpt en echt door krijgers tijdens de strijd gebruikt, zoals recent onderzoek voor de overzichtstentoonstelling ‘Bronstijd – Vuur van verandering’ bij het RMO in Leiden aantoont.[i] Het is een periode waarin de wapentechnologie een vlucht nam en een nieuw krijgersideaal ontstaat. Zwaarden waren statussymbool en alleen in bezit van belangrijke personen.

Schenking Gildemeester
De exacte geschiedenis van het zwaard uit Bergeijk is met raadselen omhuld. Het object wordt al vele jaren geëxposeerd in Cultuurhuis Bergeijk dat het - in de toenmalige hoedanigheid van het archeologiemuseum Eicha - in langdurige bruikleen kreeg van het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) in Leiden. Daar staat het geregistreerd onder inventarisnummer: k 1931/2.4. Bij de deskundigen van het RMO is over de oorspronkelijke herkomst en de verdere achtergrond niets bekend, behalve dat de schenker dhr. Gildemeester is geweest en dat als vindplaats Bergeijk staat vermeld. De schenking is terug te vinden in het register op de inventaris van februari 1931 onder Legaat Gildemeester.[ii] Het gaat hier om Paulus Adriaan Gildemeester (1858-1930), een Nederlandse schilder en tekenaar, geboren in Amsterdam en later woonachtig in Egmond aan den Hoef.

Het zwaard van Lommel
Onderzoek in het online-papierarchief van het RMO naar de oorspronkelijke herkomst van het zwaard in relatie tot Bergeijk levert niets op. Bij een zoekactie op het onderwerp ‘zwaard’ springt echter één specifieke correspondentie in het oog: die tussen dhr. E. van Doorn uit Veghel - zoon van hoefsmid Hendricus Marte van Doorn - en toenmalige directeur Willem Pleyte van het RMO. Deze Engelbertus van Doorn was behalve smid ook antiquair. Op 3 juli 1900 stuurt hij een brief aan het RMO dat hij thuis een koperen zwaard als curiositeit bewaart. Het voorwerp was twee jaar eerder door zijn neef, landbouwer van beroep, tijdens grondwerkzaamheden gevonden in Lommel (BE), nabij Bergeijk. Op advies van een ‘zeergeleerde heer’ benadert hij directeur Pleyte met de vraag om zijn waardeoordeel over het zwaard te geven.[iii]  

Er volgt een uitgebreide briefwisseling tussen beide heren. In één van de brieven wordt gesproken van een koperen in plaats van een bronzen zwaard. Dat is voorstelbaar, aangezien brons een legering van koper en tin is. Daarnaast lijken de kenmerken – een afmeting van 55 cm en een opvallend afgebroken punt - overeen te stemmen met die van het Bergeijkse zwaard. De toelichting dat het zwaard is ‘ingevreten’ komt overeen met de zichtbaar gecorrodeerde bronzen huid, met name richting het uiteinde van het zwaard. Van Doorn stuurt het zwaard op, maar Pleyte wil er slechts 25 gulden voor geven in plaats de gevraagde 50 gulden, waarna de briefwisseling stopt.

De hypothese dient zich aan dat directeur Willem Pleyte van het RMO het zwaard uit Lommel heeft teruggestuurd aan Engelbertus van Doorn. Deze heeft het thuis bewaard als een curiositeit. Na zijn dood en verkoop van het huis is het door zijn zus Johanna Maria van Doorn aan verzamelaar Gildemeester verkocht. Kort hierop is het onderdeel geworden van de schenking van Gildemeester die zijn collectie naliet aan het RMO. Via deze route is het zwaard dertig jaar later alsnog in de collectie van het RMO terechtgekomen.
Kan het zwaard uit Lommel, dat in de correspondentie tussen Van Doorn en Pleyte wordt opgevoerd, nog concreter met het zwaard uit de collectie van het RMO in verband worden gebracht? Of, om de vraag verder toe te spitsen, zijn beide zwaarden dezelfde objecten? Gezien de maatvoering en afgebroken punt zijn er in ieder geval markante fysieke overeenkomsten aan te duiden.

Herkomstlocaties
Als vindplaats kan nog steeds gedacht worden aan een locatie op de grens van Bergeijk en Lommel. Sites als Konijnepijp in Lutlommel (BE) en veengebied de Pastoorsweijer lijken volgens Liesbeth Theunissen niet aannemelijk omdat er geen stromend water aanwezig was. Meer voor de hand ligt een beek/stroompje met wisselende waterstanden in plaats van een venige locatie. Geïmporteerd wapentuig zoals zwaarden werden vaak verder van huis in rivieren en beken gedeponeerd. De verwijzing ‘nabij Bergeijk’ doet de archeologen Miel Schurmans en Ferdi Geerts van Erfgoed Lommel (BE) vermoeden dat het gaat om het noordoostelijke deel van Lommel (= Lommel-Kolonie): Een klein deel van Lommel grenst immers aan Bergeijk, met Luyksgestel is er een langere grens. Hier ligt de Oude Maaij, in het verlengde van de Maaij en de Pastoorsweijer. Op kaarten uit 1900 is te zien dat er niet veel bosgrond is in de omgeving van de natte laagtes. De enige natuurlijke waterloop in het grensgebied is de Elsenloop ten westen van de Oude Maaij.[iv]

Offerplek of strijdtoneel?
Stel dat de Elsenloop de vindplaats is, dan blijft het de vraag: werd het zwaard ritueel gedeponeerd als kostbaar geschenk voor goden of voorouders, of zou het zwaard hier zijn achter gebleven na een heftige strijd? Het idee dat in dit huidige grensgebied een krijgsgevecht heeft plaatsgevonden zal velen tot de verbeelding spreken. Zonder nieuwe aanwijzingen, gaat de fantasie er al snel mee aan de haal....

[i] Rijksmuseum van Oudheden (RMO), inv.nr. 1.1/20, 1928-1931, p. 361. Er worden 6 voorwerpen uit Noord-Brabant opgesomd met als 4e een ‘Bronzen zwaard met bronzen gegoten gevest. Afkomst Bergeijk’. Als opgemeten lengte wordt 54 ¾ cm vermeld. De registratie wordt onderaan de pagina bevestigd door een handtekening van Holwerda.

[ii] RMO, nummer toegang 3.12.21, Inventarisnummer 107, Ingekomen Stukken 1900, Inv.nr. 17.01.02/46, Brievenboek 109, volgnummer 145.

[iii] Volgens beschrijving door bronstijddeskundige Jay Butler op de fiche; Valerio Gentile, ‘Geweld in de bronstijd onderzocht – Experimenteren met wapens’ in tent.cat. RMO Leiden, Bronstijd – Vuur van verandering, 2024, p. 157.

[iv] Uit dit natuurlijke stroompje ontstaat - na aansluiting in Nederland van de Fortjewaterloop en de Bosscheweijerloop - de Keersop. Deze beek stroomt langs Bergeijk, Westerhoven en Dommelen om uit te monden in de Dommel.

In het verre verleden werden in Bergeijk overledenen in grafheuvels begraven. Bekend is de Galgenberg, een paalkrans grafheuvel uit de midden-bronstijd die ongeveer 3500 jaar geleden werd opgeworpen. In de volksverhalen die amateurarcheoloog en schoolmeester Panken optekende, wordt deze grafheuvel het Galgenbergje genoemd. Uit geen enkele historische bron valt te bewijzen dat er ooit een galg op deze grafheuvel heeft gestaan. Mogelijk is de naam Galgenbergje een verbastering van Gagelbergje omdat deze en enkele andere grafheuvels liggen aan de rand van een drooggevallen ven, vroeger het Hongerdel genaamd. Op dit soort plekken groeiden vaak Gagelstruiken.

‘De Galgenberg’ werd in 1951 opgegraven door de Rijksdienst Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB) onder leiding van de archeoloog dr. P.J.R. Modderman. Bij het onderzoek werd in deze grafheuvel geen brons aangetroffen, maar wel een zevental grote urnen met crematieresten van twee jongeren en vijf volwassenen. Drie urnen zijn compleet gerestaureerd en worden samen met de crematieresten geëxposeerd in het Cultuurhuis. Waarom er in de vitrine ook een mysterieus bolletje barnsteen ligt? Bezoek het Cultuurhuis voor het antwoord op deze vraag!

Een leuke aanvulling is de fietsroute van de Dansende katten van Bergeijk waarin grafheuvels een rol spelen.